Pinokio najpierw sprzedaje elementarz, żeby wejść do teatru marionetek, a potem ucieka przed konsekwencjami kolejnych decyzji. W powieści Carla Collodiego pajacyk ostatecznie staje się chłopcem, choć do tej przemiany prowadzi znacznie mroczniejsza i bardziej wyboista droga, niż sugerują popularne adaptacje.

Pinokio dorasta przez konsekwencje własnych wyborów
- Dżeppetto struga pajacyka z mówiącego kawałka drewna i od początku traktuje go jak syna.
- Nieposłuszeństwo i łatwowierność prowadzą Pinokia do teatru, oszustwa Lisa i Kota oraz przemiany w osła.
- Wróżka o Błękitnych Włosach wielokrotnie daje mu szansę, ale sama obietnica poprawy nie wystarcza.
- W brzuchu Rekina Pinokio odnajduje Dżeppetta, a potem pomaga mu wrócić na ląd.
- Finał łączy przemianę w prawdziwego chłopca z troską o ojca i codzienną pracą.
Gadające polano od razu wymyka się spod kontroli
Majster Antonio, zwany Wisienką, chce zrobić z kawałka drewna nogę do stołu, lecz polano odzywa się ludzkim głosem. Przerażony stolarz oddaje je Dżeppettowi, ubogiemu rzemieślnikowi, który marzy o pajacyku zarabiającym na życie sztuczkami. Z kawałka drewna powstaje Pinokio, ale niemal od pierwszej chwili widać, że nie będzie posłuszną zabawką.
Pajacyk ma ruchliwe nogi i własny temperament. Zanim Dżeppetto zdąży go dobrze wychować, Pinokio ucieka na ulicę. Karabinier odprowadza go do domu, lecz mieszkańcy uznają, że to ojciec skrzywdził niesfornego chłopca, i Dżeppetto trafia do więzienia. Pinokio zostaje sam, głodny i bezradny.
W pustym domu pojawia się Gadający Świerszcz, który próbuje przemówić pajacykowi do rozsądku. Pinokio nie chce słuchać pouczeń i rzuca w niego młotkiem, zabijając go. Potem zasypia przy piecyku, a jego drewniane stopy ulegają spaleniu. Gdy Dżeppetto wraca, wybacza mu i struga nowe nogi. Pomaga też zdobyć elementarz, który ma otworzyć drogę do szkoły.
Teatr i złote monety zamieniają dobre zamiary w serię kłopotów
Droga do szkoły kończy się na przedstawieniu marionetek. Pinokio sprzedaje elementarz, by kupić bilet, ale w teatrze zostaje rozpoznany przez Arlekina i Pulcinellę jako jeden z nich. Dyrektor Ogniojad początkowo grozi, że wrzuci go do ognia, po czym wzrusza się opowieścią o Dżeppettcie i daje pajacykowi pięć złotych monet na drogę do domu.
Pieniądze przyciągają Lisa i Kota, którzy udają przyjaciół i opowiadają o Polu Cudów. Wmawiają Pinokiowi, że wystarczy zakopać monety, by wyrosło z nich drzewko pełne złota. Świerszcz pojawia się ponownie i ostrzega przed oszustami, ale pajacyk nie słucha. Lis i Kot okradają go, a później Pinokio zostaje niesprawiedliwie oskarżony i trafia do więzienia.
Po wyjściu na wolność rusza do domu Wróżki o Błękitnych Włosach, lecz kolejne przeszkody wytrącają go z drogi. W lesie spotyka między innymi groźnego Węża, a następnie wpada w pułapkę na polu. Uratowany przez Wróżkę obiecuje poprawę. Gdy jednak zaczyna kłamać, jego nos wydłuża się tak bardzo, że nie może swobodnie się poruszać. Obietnica zmiany szybko ustępuje pokusie łatwiejszego życia, więc pajacyk znów wikła się w kłopoty.
Kraina Zabawek zmienia chłopców w osły
Wróżka chce pomóc Pinokiowi zostać prawdziwym chłopcem, jeśli będzie pilny i odpowiedzialny. Pajacyk próbuje dotrzymać słowa, ale w drodze do szkoły wagaruje z Knotem, znanym też jako Lucignolo. Kolega namawia go na wyprawę do Krainy Zabawek, gdzie dzieci mogą całymi dniami bawić się bez lekcji i obowiązków.
Po kilku miesiącach zabawy Pinokio budzi się z oślimi uszami. Wkrótce zmienia się w osła, podobnie jak Knot. Właściciel wozu sprzedaje chłopców, a Pinokio trafia do cyrku, gdzie ma występować. Kiedy kuleje i przestaje być użyteczny, nowy właściciel kupuje go po to, by zrobić bęben z jego skóry.
Mężczyzna wrzuca Pinokia do morza, przywiązując mu kamień, lecz ryby zjadają oślą skórę i pajacyk odzyskuje drewnianą postać. Udaje mu się uciec, ale w wodzie połyka go ogromny Rekin. W jego brzuchu Pinokio odnajduje Dżeppetta, który od dawna próbował wydostać się z morskiej pułapki. Tym razem pajacyk przestaje myśleć wyłącznie o własnej ucieczce i pomaga ojcu dotrzeć do wyjścia.
Odnalezienie Dżeppetta otwiera drogę do przemiany
Pinokio niesie osłabionego Dżeppetta przez morze, aż obaj docierają do brzegu. Ojciec jest wyczerpany, więc syn szuka sposobu, by zdobyć dla niego jedzenie i mleko. Podejmuje pracę, pomaga przy codziennych obowiązkach i odkłada pieniądze. Gdy dowiaduje się, że Wróżka jest chora i potrzebuje pomocy, oddaje jej oszczędności.
Zmiana nie polega na tym, że Pinokio nagle przestaje być ciekawski czy popełniać błędy. Wcześniej często deklarował poprawę, lecz porzucał ją przy pierwszej pokusie. Teraz widać ją w działaniu: pajacyk pracuje dla ojca i rezygnuje z własnych planów, by pomóc Wróżce. Rano budzi się już jako prawdziwy chłopiec, a obok łóżka leży jego drewniana postać.
Uważam, że właśnie ten finał najmocniej odróżnia powieść od prostej historii o karze za nieposłuszeństwo. Pinokio dojrzewa wtedy, gdy bierze odpowiedzialność za kogoś poza sobą, a przemiana w chłopca staje się skutkiem tej decyzji, nie nagrodą za same słowa.
Nos Pinokia nie rośnie po każdym kłamstwie
Obraz nosa wydłużającego się przy każdym kłamstwie jest dziś tak powszechny, że łatwo przypisać go całej książce. Tymczasem Collodi wykorzystuje ten motyw bardziej wybiórczo: nos rośnie między innymi w scenie rozmowy z Wróżką, kiedy Pinokio próbuje ukryć prawdę, ale nie każde jego kłamstwo wywołuje taki skutek. Włoski tekst powieści w Wikisource pokazuje też wcześniejsze wydłużenie nosa, które nie wynika z kłamstwa.
Różnica między książką a znanymi ekranizacjami dotyczy również Gadającego Świerszcza. W powieści Pinokio zabija go już podczas pierwszych prób ucieczki od pouczeń, a Świerszcz później wraca jako głos przypominający o konsekwencjach. W adaptacjach jego rola bywa łagodniejsza i bardziej przypomina stałego opiekuna bohatera.
Jest jeszcze mroczniejszy szczegół: pierwsza część opowieści kończyła się na piętnastym rozdziale, w którym złoczyńcy wieszają Pinokia na drzewie. Collodi wznowił historię i dopisał dalsze przygody, dlatego w znanej, książkowej wersji śmierć pajacyka zostaje zastąpiona ratunkiem i długą drogą do przemiany. Tę historię publikowano najpierw w odcinkach, a jej pierwotny finał i okoliczności kontynuacji omawia opracowanie naukowe dostępne w rozdziale poświęconym Pinokiowi.
Najważniejsza zmiana zaczyna się od troski o innych
W skrócie: Pinokio od ucieczki z domu, przez oszustwa i Krainę Zabawek, dociera do chwili, w której pomaga Dżeppettowi i Wróżce. Staje się chłopcem, gdy jego zachowanie zaczyna potwierdzać obietnice. Dzięki temu zakończenie nie sprowadza się do prostego hasła „słuchaj dorosłych”, lecz pokazuje, że dojrzewanie w tej opowieści oznacza odpowiedzialność, pracę i troskę.